Wernisaż w Galerii El
Wernisaż 25.09.2025, godz. 18.00
Wystawa trwa do 16.11.2025
Artyści: Krystian Truth Czaplicki, Oskar Dawicki, Marcin Dudek, Piotr Gromniak, Szymon Kobylarz, Kamil Kukla, Norman Leto, Jerzy Lewczyński, Michał Łuczak, Dominik Ritszel, Filip Rybkowski, Michał Łuczak, Dominik Ritszel, Filip Rybkowski, Michał Sroka, Grzegorz Sztwiertnia, Andrzej Tobis, Michał Zawada.
Wernisaż 25.09.2025, godz. 18.00
Wystawa trwa do 16.11.2025
Patrzenie na męskość to zadanie niełatwe. Bo jak przyglądać się zjawisku, które, na skutek trwających stulecia norm społecznych, uznawano za coś oczywistego i w swej oczywistości niemal przezroczystego?
Jak prowadzić refleksję o roli, która od niepamiętnych czasów określana była jako norma i dominujący wzorzec? Czy wzorzec ten ulega przemianom, czy ciągle tkwimy w zaklętym kręgu dawnych wyobrażeń o męskiej hegemonii? Czy uważne przypatrywanie się zmieniającym oczekiwaniom wobec mężczyzn pozwoli nam na przepracowanie trudnego dziedzictwa i umożliwi przepisanie historii naszej kultury i czy w ogóle da się rozbroić toksyczne archetypy determinujące ideał męskiego panowania? I czy ostatecznie pytania o męskość mogą pomóc w rozumieniu współczesnych zmian społecznych i politycznych?
Wiemy, jak mówić o rasie, gdy mowa o ludności kolorowej, wiemy, jak mówić o seksualności, gdy mówimy o osobach LGBT, wiemy, jak mówić o genderze, gdy mowa o kobietach, ale mówić o heteroseksualnym białym mężczyźnie jest wciąż niezwykle trudno – twierdził Michael Kimmel, przywołany niedawno przez Wojciecha Śmieję w jego książce Po męstwie.
Mimo że męskość w tradycyjnych, konserwatywnych ujęciach kojarzona była z tym, co mocne, jednoznaczne i hegemoniczne, współcześnie jest pojęciem raczej mglistym i trudnym do sprecyzowania. Choć nie brakuje ram teoretycznych, którymi bieżące badania starają się ujmować tożsamość współczesnego mężczyzny, odpowiedzi uwzględniające zarówno zmianę pełnionych przez niego ról w globalnym społeczeństwie, jak i dostrzegające fakt, że pozycje władzy i kontroli wciąż znajdują się w jego rękach ciągle wydają się niewystarczające. Wystawa jest eksperymentalnym polem, w którym mężczyźni przyglądają się tym napięciom, próbując odnaleźć język mówienia o momencie metamorfozy – przekraczania stworzonych w przeszłości modeli funkcjonowania w zbiorowości i poszukiwania dla siebie nowego miejsca.
Współczesne dyskursy męskości zdają się być uwikłane w trudną do rozwiązania sprzeczność: pierwotnie prezentowały one obraz niezwykle prosty – oparty na dominacji, szowinizmie, sile i woli; obecnie próbują dekonstruować to imaginarium, włączając weń spuściznę XX- i XXI-wiecznych studiów nad płcią (zarówno z obszaru feminizmu, jak i queer studies), starając się odwrócić toksyczny wektor maskulinizmu. Jak prowadzić można jednak ten namysł w realiach płynnej płciowości, nie uciekając się do nazbyt esencjalistycznych kategorii? Dyskusja nad współczesną męskością w przestrzeni sztuk wizualnych dopiero się zaczyna.
Tradycyjny wymiar patriarchalnego modelu funkcjonowania zachodnich społeczeństw trzeszczy w posadach. Wznoszony przez wieki warowny gmach męskiego przywileju nie stanowi już trwałej zapory, a jego mury przepuszczają coraz więcej, otwierając się na przestrzenie krytycznego i autokrytycznego namysłu. Nawet w dobie konserwatywno-patriarchalnego zwrotu w globalnej polityce, męskość nie jest w stanie utrzymać swojego dotychczasowego znaczenia, a przyjmowanie desperackich defensywnych pozycji i towarzyszących im retrotopijnych narracji jest tego procesu najdobitniejszym przykładem. Nie ma już jednej męskości – pojęcie to pojawia się już tylko w liczbie mnogiej, a zbiór opowieści o współczesnym mężczyźnie coraz bardziej się poszerza. Jak każda tożsamość, jest rodzajem fikcji, nad którą kontrolę sprawują dominujące porządki ideologiczne. Jak każda fikcja, jest więc nieustająco konstruowana, przepisywana i kontestowana.
Wystawa Zamek na piasku pozwala wybrzmieć części głosów, które snują opowieść o męskim podmiocie. Przepracowuje mityczne wyobrażenia o zdobywcach, wojownikach, opancerzonych ciałach, nie odwracając się od płynnych tożsamości i cielesności delikatnej i naznaczonej traumą. Posługując się kategorią pancerza i twierdzy, oddzielających pozornie zintegrowaną tożsamość od potencjalnych zagrożeń, snujemy refleksję na pograniczu krytyki i afirmacji. Artyści śledzą wzajemne powiązania pomiędzy aktami przemocy i aktami troski, potrzebą kontroli a bezsilnością, wykluczeniem a poszukiwaniem wspólnoty. Męskościom przyglądają się z perspektyw cielesności i seksualności, emocjonalności, wychowania, relacji międzyludzkich, pracy i kryzysów. Krytyczna praca nad męskościami ciągle napotyka na opór – męskość w kryzysie zdaje się bowiem być niezwykle niestabilna, delikatna i podatna na zranienie. We współczesnym polskim kontekście politycznym – w kraju, w którym wybory nadal wygrywa się stawiając na ideał wojownika-patriarchy – męskość ponownie zawłaszczona zostaje przez konserwatywną narrację, konceptualizującą ją poprzez figury żołnierza i bohatera (postacie performujące tęsknotę za stabilnością i poczuciem sprawczości). Lęk przed symboliczną utratą męskiej kontroli nasila się w obliczu kryzysów politycznych i klimatycznych, zatruwając samoidentyfikację płciową sprzecznymi impulsami.
Droga do współczesnych męskości nie może ominąć tych cech, które, właściwie skanalizowane, pozwalają organizmowi społecznemu rozwijać się w stanie różnorodności i wzajemnej koegzystencji odmienności. To mozolny proces krytycznego przyglądania się dotychczasowym fikcjom, ale przede wszystkim przywracania mężczyznom możliwości przyjmowania ról, z których historycznie sami się wykluczyli.
Patronat medialny: Notes na 6 Tygodni, Magazyn Szum
Instytucja Kultury Miasta Elbląg
